7.Sınıf Fen Bilimleri 2.Ünite: Hücre

7.Sınıf Fen Bilimleri 2.Ünite: Hücre
13 Temmuz 2022 16:58
80
A+
A-

1. HÜCRE

Bütün canlılar görünüşte birbirinden farklı olsa da hepsi hücrelerden oluşur. Hücresel yapıya sahip olma canlılarla cansızları ayıran en önemli özelliktir.

Hücre: Canlıları  oluşturan ve canlılık özelliği gösteren en küçük yapı birimidir. Bütün canlılar hücrelerden oluşmaktadırlar. İnsanlar, hayvanlar, bitkiler ve bazı mantarlar bir çok hücrenin bir araya gelmesiyle oluşurken mikroskobik canlılar tek bir hücreden oluşur.

Hücrenin Temel Kısımları: Bir hücreli ya da çok hücreli tüm canlıların en küçük yapı birimi hücredir. Canlı varlıkların hayatını devam ettirmesini sağlayan beslenme, boşaltım, solunum, üreme, büyüme gibi canlılık faaliyetleri hücrelerde gerçekleşir. Hücreler görevlerine ve bulundukları canlıya göre bazı farklılıklar gösterse de hücreler üç temel kısımdan oluşur: Hücre zarı, Sitoplazma  ve Çekirdek

Hücreler, bitki ve hayvan hücresi olmak üzere 2 grupta incelenir. Bitki hücresi genel olarak köşeli, hayvan hücresi ise oval bir şekle sahiptir.

HÜCRE ZARI: Sitoplazmayı en dıştan saran kısımdır. Hücreyi korur ve ona şekil verir. Dağılmasını önler. Canlı, esnek  ince, saydam ve seçici, geçirgendir. Her maddenin hücreye  geçişine izin vermez. Hücre ile dış orta arasında madde alış verişinin kontrol edildiği kısımdır.

HÜCRE DUVARI (HÜCRE ÇEPERİ): Bitki  hücrelerinde  hücre zarının dışında yer alan ve hücre zarını destekleyen hücre duvarı (hücre çeperi) bulunur. Hayvan hücrelerinde bulunmaz. Hücre duvarı cansızdır. Bitki hücresine şekil kazandırır. Bitkiye dayanıklılık kazandırır. Bitkiyi dış etkilere karşı korur.

SİTOPLÂZMA: Hücre zarı ile çekirdek arasını dolduran, yumurta akı kıvamında çoğunluğu sudan oluşan yarı saydam ve akıcı bir sıvıdır. Sitoplazmada bulunan enerji üretimi, beslenme, solunum, boşaltım gibi yaşamsal olayları gerçekleştiren yapılara organel denir. Sitoplazmada yer alan organeller şunlardır: mitokondri, kloroplast, koful, sentriyol, ribozom, golgi cisimciği, endoplazmik retikulum, lizozom. 

MİTOKONDRİ: Hücrenin enerji üretim merkezidir. Üretilen enerji hücredeki yaşamsal faaliyetlerin gerçekleştirilmesinde kullanılır. Bitki  ve hayvan hücrelerinde ortak olarak bulunur.

KLOROPLAST: Yalnızca bitki hücresinde bulunur. Yapısında bulunan klorofil ile bitkilere yeşil renk verir. Fotosentez yaparak besin ve oksijeni üretir. Bitkilere yeşil rengi veren organeldir.

KOFUL: Hücre için zararlı ve fazla olan maddeleri depolayan kese şeklindeki organeldir. Bitki ve hayvan hücrelerinde ortak olarak bulunur. Ancak bitki hücrelerinde kofullar büyük ve az sayıdayken hayvan hücrelerinde küçük ve çok sayıdadır.

SENTRİYOL: Yalnızca hayvan hücrelerinde bulunur. Çiftler halinde bulunan ve hücre bölünmesinde görevli olan oganeldir. İki farklı silindirik sentriyol bir araya gelerek sentrozomları oluşturur.

RİBOZOM: Hücrede protein sentezlemede görevlidir. Hücredeki en küçük organeldir. Bitki ve hayvan hücrelerinde ortak olarak bulunur.

GOLGİ CİSİMCİĞİ: Üst üste dizilmiş keseciklerden oluşur. Hücrede ter, süt gibi salgı maddelerinin üretiminden ve paketlenmesinden sorumludur. Bitki ve hayvan hücrelerinde ortak olarak bulunur.

ENDOPLAZMİK RETİKULUM: Hücrede madde iletiminden sorumlu organeldir. Hücrenin içinde maddelerin taşındığı bir tünel sistemi gibidir. Bitki ve hayvan hücrelerin de ortak olarak bulunur.

LİZOZOM: Görevi hücre içi sindirimdir. Besinlerin ve büyük moleküllerin parçalanmasından, yaşlanan hücrelerin ve organellerin yok edilmesinden de sorumludur. Hayvan hücrelerinde ve ilkel bitki hücrelerinde bulunur.

ÇEKİRDEK: Hücrenin yönetim ve denetim merkezidir. Çekirdeğin içinde canlının kalıtsal özelliklerini (göz rengi, saç rengi, yaprak şekli gibi) belirleyen yapılar bulunur. Ancak bakteri gibi bazı ilkel canlılarda çekirdek bulunmaz. Bu canlılarda kalıtsal özellikleri belirleyen yapılar sitoplazmada dağınık olarak bulunur.

            HAYVAN VE BİTKİ HÜCRESİ ARASINDAKİ FARK VE BENZERLİK                      

HAYVAN HÜCRESİ                                          BİTKİ HÜCRESİ

-Yuvarlak bir şekle sahiptir.                              -Köşeli bir şekle sahiptir.                                                             

-Kloroplast bulunmaz.                                      -Kloroplast bulunur.                                                            

-Hücre duvarı yoktur.                                       -Hücre duvarı vardır.

-Sentriyolleri vardır.                                         -Sentriyolleri yoktur.

-Kofulları küçük ve çok sayıdadır.                 -Kofulları büyük ve az sayıdadır.

-Lizozom bulunur..                                           -Lizozom ilkel bitkilerde bulunur.

DNA, GEN, KROMOZOM: Çevrenize baktığınızda canlıların birbirlerinden ve diğer canlı türlerinden farklı olduğunu görürsünüz.               

Canlıların genetik özellikleri hücrelerindeki çekirdeğin içinde bulunan kromozomlarda taşınır. Kromozomlar DNA ve özel proteinlerin birleşmesiyle oluşur. Her canlının kendi türüne özgü kromozom sayısı vardır. Örneğin insanlarda 46 tane kromozom bulunmaktadır.

Kromozomların yapısında DNA adı verilen yönetici molekül bulunur. Hücredeki tüm canlılık faaliyetleri DNA tarafından yönetilir. DNA’nın yapısında kalıtsal özelliklere etki eden yapılar bulunur. Bu yapılara gen adı verilir. Kalıtsal özellikler genlerle nesilden nesile aktarılır.

Kromozomların yapısında DNA bulunur. DNA üzerinde kalıtsal özellikleri belirleyen genler bulunur. Genlerin yapı birimi ise nükleotidlerdir. Adenin (A), Timin (T), Guanin (G) ve Sitozin (C) nükleotidlerin çeşitleridir. Bu durumda kalıtım birimleri büyükten küçüğe doğru Kromozom –  DNA- Gen- Nükleotid şeklinde sıralanır.

DNA çift nükleotid dizisinden meydana gelen sarmal bir yapıya sahiptir. DNA’nın yapısı sarmal bir merdivenin yapısına benzetilebilir.Evdekihocam.com

Hücreler çoğalırken hücre içindeki DNA kendini eşlerken oluşan her bir yeni hücreye aktarılacak şekilde kopyalanır. Bu eşlenme sonucunda hücredeki DNA miktarı iki katına çıkar.

HÜCRENİN KEŞFİ VE TARİHSEL GELİŞİMİ

Hücre bu kadar karmaşık bir yapıya sahip olmasına rağmen ancak mikroskop altındı görülebilir.

Hücre ile ilgili çalışmalar ancak 16. yüzyılın sonlarında mikroskobun icadıyla başlamıştır. Hollandalı bilim insanı Zacharias Janssen’in (ZakaryasYansen) 1590 yılında teleskoptan yola çıkarak mikroskobu  geliştirdiği kabul edilmektedir.

Hücrenin keşfi ingiliz bilim insanı Robert Hooke (Rabırt Huk) tarafından gerçekleşmiştir. Hücre terimini ilk kullanan ve tanımlayan kişidir. Robert Hooke (Rabırt Huk), yaptığı basit mikroskopla şişe mantarından aldığı bir kesiti incelemiş ve bal peteği gibi gördüğü her boş odacığa hücre adını vermiştir.  

Mikroskopla canlı hücreleri inceleyen ilk kişi ise Holandalı bilim adamı Antoni Van Leeuwenhoek (Anton Van Lövenhuk)’ tur.

1838-1839 yıllarında Alman bilim insanları Theodar Sch wann(Teodor Şıvan) ve Matthias Schleiden (Matiyas Şleyden) yaptıkları deney ve gözlemler sonucunda bitki ve hayvan hücrelerinin temelde aynı yapılardan oluştuğunu ortaya koymuşlardır.Evdekihocam.com

1858 yılıncla Alman bilim insanı Rudolf Virchow(Rudolf Virşov) o zamana kadar yapılan hücre çalışmalarını daha da ilerletmiş ve hücre teorisini açıklamıştır.Hücre teorisine göre: *Tüm canlılar bir yada birden fazla hücreden oluşur. *Hücre, canlının temel yapı birimidir.  *Tüm hücreler var olan bir hücrenin bölünmesiyle meydana gelir. *Hücreler sahip oldukları kalıtsal bilgiyi hücre bölünmesi aracılığı ile bir hücreden diğer hücreye aktarır.

Günümüzde elektron mikroskopları sayesinde hücre ve hücreyi oluşturan yapılar ayrıntılı olarak incelenebilmektedir. Teknolojideki gelişmelerle birlikte hücre ile ilgili bilimsel bilgiler de değişmiş ve gelişmiştir. Bu da bilimsel  bilgilerin kesin olmadığını, değişebileceğini ve gelişebileceğini göstermektedir.

Aziz Sancar, ABD Ulusal Bilimler Akademisine seçilen ilk Amerikalı Türk olarak tanınır. Hücrelerin hasar gören DNA’ları nasıl onardığını ve genetik bilgisini koruduğunu haritalandıran araştırmalar sayesinde 2015 Nobel Kimya ÖdüIü’nü kazanmıştır.Evdekihocam.com

Bütün canlılar hücrelerden oluşur. Canlıyı oluşturan bu hücreler birlikte ve uyum içerisinde çalışır. Tek hücreli canlılarda yaşamsal faaliyetler tek hücre içerisindeki organeller tarafından gerçekleştirilir. Çok hücreli canlılarda ise yaşamsal faaliyetler tek bir hücre tarafından değil bir çok hücre tarafından gerçekleştirilir. Canlıları oluşturan hücreler farklı şekil, yapı ve görevlere sahiptir.

Bazı özel görevleri üstlenmiş ve özel nitelikleri olan hücrelerin oluşturduğu hücre topluluklarına doku denir. Benzer özellikteki ve yapıdaki  hücreler bir araya gelerek dokuları oluşturur. Dokular birleşerek organları oluşur. Organları birleşerek sistemleri oluşturur. Sistemler de birleşerek organizmayı (canlıyı) oluşturur.

Hücreler — Dokular — Organlar Sistemler Organizma

Hücre ve Bölünmeler 2. Mitoz

2. Mitoz

Bebeklerin yetişkin birer insan haline gelecek kadar büyümesi, saçların uzaması, tohumların çimlenerek yeni bitki oluşturması ve daha pek çok olay hücre bölünmesi sayesinde  gerçekleşir. Hücreler de canlıdır ve tüm canlılar gibi hücreler de büyür.

Belli bir olgunluğa ulaşan hücreler bölünerek yeni hücreler oluşturmasına hücre bölünmesi denir. Hücre bölünmesi tüm canlılarda görülür. Hücre bölünmesi, temel olarak mitoz ve mayoz olmak üzere iki farklı şekilde meydana gelir.Evdekihocam.com

MİTOZ BÖLÜNMENİN CANLILAR İÇİN ÖNEMİ: Tek hücreli canlılarda çoğalmayı (üreme) sağlar. Çok hücreli canlılarda ise büyüme, gelişme ve yaraların iyileşmesi mitoz bölünme sayesinde gerçekleşir. Vücutta oluşan kırıkların bir süre sonra iyileşmesi mitoz bölünme sayesindedir. Kesilen tırnakların ve saçların belirli bir süre sonra tekrar uzamasını mitoz bölünme sağlar. Kertenkelenin kopan kuyruğunun yerine  yeni kuyruk oluşması mitoz bölünme saye sindedir. Çok hücreli canlılar mitoz bölünme  sayesinde büyür ve gelişir.

Mitoz bölünme çekirdek bölünmesi ve sitoplazma bölünmesi olmak üzere iki aşamada gerçekleşir. Mitoz bölünme sırasında bu aşamalar birbirini takip eden evreler sonucunda gerçekleşir.

MİTOZ BÖLÜNME EVRELERİ

1. Mitoz bölünme başlamadan önce DNA kendini eşler ve kalıtsal madde miktarı iki katına çıkar. Kromatin iplikler kısalıp kalınlaşarak kromozomları oluşturur.

2. Çekirdek zarı ve çekirdekçik erimeye başlar.Hayvan hücrelerinde sentrozomları zıt kutuplara çekilmeye başlar ve iğ iplikleri oluşur.Evdekihocam.com

3. Kromozomlar hücrenin ortasında tek sıra halinde dizilir.

4. Kardeş kromatitler birbirinden ayrılarak hücrenin karşılıklı kutuplarına çekilir. Her kromozom iki kromatitten oluşur ve bunlara kardeş kromatitler denir.  

5. Çekirdek zarı ve çekirdekçik tekrar oluşur. İğ iplikleri kaybolur. Bu evrede çekirdek bölünmesi      tamamlanır, sitoplazma bölünmesi başlar.

6. Sitoplazma bölünmesi tamamlandığında kalıtsal özellikleri aynı olan iki yeni hücre meydana gelir. Mitoz bölünmede hücrelerin kromozom sayısı sabit kalır. Çekirdek bölünmesi bitki ve hayvan hücrelerinde benzer şekilde gerçekleşir.

Sitoplazma bölünmesi, bitki ve hayvan hücresinde farklılık gösterir. Sitoplazma bölünmesi hayvan hücrelerinde boğumlanma ile, bitki hücrelerin de ise ara lamel adı verilen bir yapı ile gerçekleşir.

Mitoz bölünme çok hücreli canlıların sadece vücut hücrelerinde görülür. Vücut  hücreleri anne ve babadan gelen kromozom çiftlerine sahiptir. Bu hücrelerin kromozom sayısı  2n ile gösterilir.Evdekihocam.com

Üreme hücrelerinde ise vücut hücrelerinin yarısı kadar kromozom bulunur. Üreme hücrelerinin kromozom sayısı “n” ile gösterilir. Örneğin insan vücut hücrelerinin kromozom sayısı 2n=46, Üreme hücrelerinin kromozom sayısı n=23’tür.

3.Mayoz

Hepiniz göz rengi,saç rengi,ten rengi gibi özellikleriniz bakımından annenize,babanıza ya da yakın akrabalarınıza benziyor olabilirsiniz. İnsanların vücut hücrelerinde 46 kromozom bulunur. Bu kromozomların 23 tanesi anneden, 23 tanesi babadan gelir.

İnsan, köpek, papatya, fare, kuş gibi çok hücreli ve gelişmiş canlıların vücut hücreleri bölünerek yeni bir canlı oluşturamaz. Çok hücreli canlıların bazıları yeni canlılar  oluştururken bunların eşey (üreme) hücrelerinin birleşmesi gerekir.Evdekihocam.com

Mayoz: Sadece eşeyli üreyen canlıların eşey ana hücrelerde gerçekleşir. Mayoz bölünme sonucunda eşey hücreleri (yumurta, sperm ve polen) oluşur.

Mayoz  Evreleri

Mayoz 1: Mayoz bölünmeye başlamadan önce bulunan DNA kendini eşler ve kalıtsal madde miktarı iki katına çıkar. Kromozomlar belirgin hale gelir. Mayoz bölünmenin ilk evresinde biri anneden diğeri babadan gelen ve aynı özellikleri taşıyan kromozomlar yan yana gelerek birbirinin üzerine kıvrılır.  Bu sırada kromozomlar arasında parça değişimi gerçekleşir. Mayoz 1’de geçekleşen parça değişiminden sonra bu kromozomlar farklı kutuplara çekilir. Böylece mayoz 1’in sonunda kromozom sayısı yarıya inmiş iki hücre oluşur.

Mayoz 2: Mitoz bölünmeye benzer şekilde gerçekleşir. Böylece mayoz bölünmenin sonunda genetik yapısı bir birinden farklı toplam dört hücre oluşur. Mitoz bölünmeden farklı olarak mayoz bölünme mayoz 1 ve mayoz 2 olmak üzere iki aşamada gerçekleşir.Evdekihocam.com

Mayoz 1’de gerçekleşen parça değişimi sayesinde mayoz bölünme sonucunda oluşacak kromozomlar anne ve babanın kromozomlarından farklı özelliklere sahip olur.

Eşey hücrelerinin   birleşmesiyle gerçekleşen üreme şekline  eşeyli üreme denir.

Eşeyli üreyen canlılarda eşey hücrelerinin oluşması için gerçekleşen bölünme mayoz bölünmedir. Mayoz bölünme sadece eşey ana hücrelerinde meydana gelir ve üreme ana hücrelerinin oluşumunu sağlar. Dişi eşey hücresi yumurta, erkek eşey hücresi ise sperm olarak adlandırılır. Dişi bireyin yumurta hücrelerinin oluşması ve erkek bireyin sperm hücrelerinin oluşması mayoz hücre bölünmesi ile gerçekleşir. Yumurta ve sperm hücrelerinin birleşmesi olayına döllenme denir.Döllenme sonucu zigot oluşur. Zigot, mitoz bölünmeler geçirerek büyür ve böylece yeni bir canlı oluşur.Evdekihocam.com

Mayoz bölünme sonucu oluşan yumurta ve sperm hücreleri üreme ana hücresinin yarısı kadar kromozoma sahip olur. Örneğin insanlarda eşey ana hücreleri 46 kromozoma sahiptir. Bu hücreler mayoz bölünme geçirince kromozom sayısı yarıya iner ve 23 kromozomlu eşey hücreleri oluşur.

Mayoz bölünme sonucu kromozom sayısının yarıya inmesi tür içinde kromozom sayısının sabit kalmasını sağlar. Yumurta ve sperm hücrelerinin kromozom sayısı mitozdaki gibi ana hücreyle aynı olsaydı hücre içinde kromozom sayısı sabit kalmaz ve döllenmeyle artarak devam ederdi. Bu durumda çocukların kromozom sayısı anne ve babanın kromozom sayısının  iki katı olurdu.

Homolog kromozom: Biri anneden biri babadan gelen, şekil ve yapı bakımından birbirine benzeyen bir çift kromozoma denir. Evdekihocam.com

Parça değişimi, eşeyli üreyen canlıların eşey ana hücrelerinde mayoz bölünme sırasında homolog kromozomlar arasında gerçekleşir.

Mayoz bölünme bitki ve hayvanlarda üreme hücrelerinin oluşmasını sağlar. Tür içinde kromozom sayısının sabit kalması mayoz bölönme de kromozom sayısının yarıya inmesi sayesindedir. Mayoz bölünme sırasında gerçekleşen parça değişimi aynı türün bireylerinin kalıtsal özelliklerinin farklı olmasını sağlar. Tür içinde çeşitliliği artırır.

Mitoz Bölünme  İle  Mayoz Bölünme Arasındaki Fark
1. Mitoz vücut hücrelerinde görülür.                        1.Mayoz üreme ana  hücrelerinde görülür.
2. Sonucunda iki hücre oluşur.  2.Sonucunda dört hücre oluşur.
3. Kromozom sayısı sabit kalır.                   3. Kromozom sayısı yarıya iner.
4. Parça değişimi görülmez.4. Oluşan hücrelerin genetik yapısı ana hücreden ve birbirinden farklıdır.                  
5. Oluşan hücrelerin genetik yapısı ana hücre ile aynıdır.5. Parça değişimi görülür.
6. Tek hücrelilerde üremeyi, çok hücrelilerde büyümeyi ve yaraların onarılmasını sağlar.                                                                   6. Eşeyli üreyen canlılarda eşey (üreme) hücrelerinin oluşumunu sağlar.

YORUMLAR

Henüz yorum yapılmamış. İlk yorumu yukarıdaki form aracılığıyla siz yapabilirsiniz.

error: Content is protected !!